Báo cáo chuyên sâu về zona thần kinh

Tháng Ba 6, 2026

1. Nguyên nhân gây bệnh

Bệnh zona thần kinh (hay còn gọi là herpes zoster) là một bệnh nhiễm trùng do sự tái hoạt của virus Varicella-Zoster (VZV) gây ra[1]. Đây cũng chính là loại virus gây ra bệnh thủy đậu. Bất cứ ai từng bị thủy đậu đều có khả năng phát triển zona thần kinh bởi vì sau khi khỏi bệnh thủy đậu, virus vẫn tồn tại ở trạng thái “ngủ” trong các tế bào thần kinh gần tủy sống hoặc sọ não. Khi hệ miễn dịch suy giảm do tuổi tác, căng thẳng, bệnh lý hoặc thuốc men, virus có thể tái hoạt động trở lại[1].

2. Triệu chứng lâm sàng

Các triệu chứng bệnh zona thần kinh có thể khác nhau tùy theo từng cá thể, nhưng thường bao gồm:

Giai đoạn tiền khởi phát: Có thể xuất hiện đau, cảm giác rát nóng, ngứa ran hoặc nhức đầu âm ỉ ở một bên cơ thể trước khi phát ban vài ngày[2].
Giai đoạn toàn thể: Đau và cảm giác rát bỏng ở một bên cơ thể, thường theo phân bố của dây thần kinh cảm giác[3]. Đây là dấu hiệu đặc trưng giúp phân biệt với các bệnh da khác[4].
Giai đoạn da: Xuất hiện các nốt phát ban đỏ, mụn nước, phồng rộp chứa dịch ở trên da[3]. Các tổn thương thường tập trung theo dải da, phân bố theo nhánh thần kinh và giới hạn ở một bên cơ thể. Có thể kèm theo sốt, đau đầu, mệt mỏi[4].
Một số trường hợp đặc biệt có thể xuất hiện zona thần kinh ở mắt gây đau mắt đỏ mắt, ngứa sưng, zona thần kinh ở mặt có thể gây đau nửa đầu, đau hàm, mất vị giác v.v.[5].

3. Cơ chế bệnh sinh

Quá trình phát triển bệnh zona thần kinh trải qua các giai đoạn chính sau:

Xâm nhập và nhân lên ban đầu: Virus Varicella-Zoster xâm nhập cơ thể qua đường hô hấp, sau đó nhân lên trong niêm mạc hầu họng và máu[1]. Đây là giai đoạn gây bệnh thủy đậu.
Giai đoạn tiêm nhiễm tiềm ẩn: Sau khi khỏi bệnh thủy đậu, virus không bị tiêu diệt mà trở về ẩn núp trong các hạch thần kinh cảm giác, ở trạng thái tiềm ẩn.
Tái hoạt và di chuyển: Khi hệ miễn dịch suy giảm, virus tái hoạt động, nhân lên tại hạch thần kinh rồi di chuyển ngược xuống các sợi trục của dây thần kinh cảm giác đến vùng da tương ứng[6].
Gây tổn thương: Virus gây viêm và hoại tử tế bào thần kinh cũng như các mô xung quanh, tạo thành các mụn nước chứa virus và gây đau rát vùng da[6].
Phát ban và hồi phục: Sau vài tuần các mụn nước sẽ vỡ, đóng vảy và rụng dần. Tuy nhiên, có thể để lại sẹo và đau kéo dài sau zona thần kinh (postherpetic neuralgia)[7].

4. Hậu quả và biến chứng

Toan_Canh_Zona_Than_Kinh

Shingles_Defense_for_Busy_Professionals

Trẻ em bị zona thần kinh thường ít biến chứng, nhưng người lớn, đặc biệt là người trên 50 tuổi và người suy giảm miễn dịch có thể gặp các biến chứng nghiêm trọng:

4.1 Biến chứng thần kinh

Đau dây thần kinh sau zona (Postherpetic Neuralgia – PHN): Là hậu quả phổ biến nhất, khi các sợi thần kinh bị tổn thương không hồi phục hoàn toàn. Người bệnh tiếp tục đau kéo dài ngay cả sau khi phát ban đã lành, có thể kéo dài từ vài tháng đến nhiều năm[8].

4.2 Biến chứng tại chỗ

Mụn nước vỡ, nhiễm trùng thứ phát da do vi khuẩn.
Sẹo dai dẳng do nhiễm trùng nặng hay chà sát nhiều lần lên da tổn thương[9].

4.3 Biến chứng tại vị trí đặc biệt

Zona thần kinh ở mắt (Herpes Zoster Ophthalmicus): Có thể gây viêm giác mạc, viêm mống mắt, tăng nhãn áp và thậm chí mù lòa[10].
Hội chứng Ramsay Hunt: Nếu virus ảnh hưởng đến thần kinh mặt và dây thần kinh tiền đình ốc tai sẽ gây liệt mặt, đau tai, ù tai, mất thính lực và chóng mặt[11].
Zona thần kinh ở vùng ngực hoặc bụng: Có thể gây đau dọc theo các dây thần kinh liên sườn, ảnh hưởng đến hô hấp[12].

4.4 Biến chứng toàn thân

Viêm não, viêm màng não (hiếm gặp)[7].
Ở phụ nữ mang thai nếu bị zona thần kinh có thể ảnh hưởng đến thai nhi.

5. Phương pháp điều trị

Hiện tại chưa có cách điều trị triệt để zona thần kinh do virus vẫn tồn tại tiềm ẩn trong cơ thể, nhưng nếu điều trị sớm (trong 72 giờ kể từ khi xuất hiện phát ban) có thể làm giảm thời gian bệnh và nguy cơ biến chứng[13].

5.1 Điều trị đặc hiệu

Thuốc kháng virus: Acyclovir, Valacyclovir, Famciclovir. Đây là nhóm thuốc giúp ngăn chặn sự nhân lên của virus, làm giảm mức độ và thời gian của đợt zona cấp[13].
- Valacyclovir 1g ngày 3 lần trong 7 ngày
- Famciclovir 500mg 3 lần một ngày trong 7 ngày
- Acyclovir 800 mg 5 lần mỗi ngày trong 7–10 ngày

5.2 Điều trị triệu chứng

Giảm đau: Paracetamol, thuốc chống viêm NSAIDs (ibuprofen, naproxen); với đau nặng có thể dùng opioid nhẹ hoặc thuốc chống co giật như gabapentin, pregabalin. Nếu bị PHN thì việc kiểm soát đau cần phối hợp đa chuyên khoa[15][4].
Chống viêm corticosteroid: Prednisolon liều thấp, dùng kết hợp với thuốc kháng virus để giảm viêm dây thần kinh[4].
Chăm sóc tại chỗ: Giữ vệ sinh, tránh gãi, có thể dùng thuốc bôi ngoài da như calamin, dung dịch xanh methylene để làm khô mụn nước.

5.3 Điều trị biến chứng

Điều trị PHN: Cần phối hợp các thuốc chẹn thần kinh, thuốc chống trầm cảm ba vòng (amitriptylin), kem capsaicin, hoặc đặt catheter để tiêm corticosteriod vùng thần kinh[8].
Zona mắt: Phải theo dõi sát sao bởi ngành nhãn khoa để điều trị phối hợp.
Ramsay Hunt: Sử dụng Acyclovir kèm steroid và nếu có kèm rối loạn thăng bằng thì có thể hỗ trợ bằng vật lý trị liệu.

6. Cách phòng ngừa bệnh zona thần kinh

Để phòng ngừa bệnh zona thần kinh, các chuyên gia y tế khuyến cáo:

6.1 Tiêm chủng vắc xin

Vaccine tái tổ hợp Shingrix (RZV): Là vắc xin được đánh giá là hiệu quả cao nhất, bảo vệ đến 90%, được ưu tiên cho người từ 50 tuổi trở lên. Lịch tiêm gồm 2 mũi, cách nhau từ 2–6 tháng[16].
Vaccine sống giảm độc lực Zostavax (ZVL): Ít hiệu quả hơn (~50%) nhưng vẫn được sử dụng ở một số quốc gia.

6.2 Tăng cường hệ miễn dịch

Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng.
Nghỉ ngơi hợp lý, hạn chế căng thẳng.
Thể dục thể thao thường xuyên.
Kiểm soát tốt các bệnh nền như đái tháo đường, bệnh tim mạch, ung thư…

6.3 Đặc biệt lưu ý

Người đã từng bị thủy đậu dù rất lâu rồi cũng có thể mắc zona, do đó đặc biệt chú ý theo dõi dấu hiệu bất thường và tăng cường sức khỏe để đề phòng virus tái hoạt động[17].

6.4 Trường hợp tiếp xúc với người bệnh

Trẻ nhỏ chưa bị thủy đậu, phụ nữ mang thai và người có hệ miễn dịch yếu cần tránh tiếp xúc với người đang bị zona, vì có thể bị nhiễm virus gây bệnh thủy đậu hoặc zona[18].

7. Lời khuyên toàn diện từ chuyên gia

Phát hiện sớm, điều trị kịp thời: Nếu thấy các cơn đau bất thường rát, nóng hoặc ngứa ran kéo dài, đặc biệt là theo dải trên da một bên cơ thể, hãy tới cơ sở y tế để kiểm tra và điều trị càng sớm càng tốt[19].
Tuân thủ điều trị đúng phác đồ: Không tự ý dừng thuốc, đặc biệt là thuốc kháng virus, ngay cả khi phát ban đã lui bớt. Điều này giúp giảm nguy cơ biến chứng và đau hậu zona thần kinh.
Hạn chế sang chấn và stress: Do yếu tố này có thể yếu làm suy giảm miễn dịch và kích thích tái phát virus[19].
Chăm sóc vùng tổn thương: Giữ mát, sạch và khô để ngăn ngừa vi khuẩn bám vào.
Phòng ngừa tái phát: Đối với người trên 50 tuổi, nên tiêm vắc xin zona để dự phòng tái phát trong tương lai[20].
Điều trị biến chứng kéo dài: Nếu đã bị đau lâu năm sau zona tức là có biểu hiện PHN, cần kiên trì điều trị kết hợp đông tây y và theo dõi định kỳ bởi các chuyên gia đau hoặc thần kinh.

Kết luận

Bệnh zona thần kinh là căn bệnh phổ biến, nhất là ở người lớn tuổi và người có hệ miễn dịch yếu. Khi xảy ra cần được phát hiện sớm và điều trị phù hợp nhằm hạn chế biến chứng, đặc biệt là đau hậu zona thần kinh. Việc phòng ngừa bằng vaccine chính là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất. Mỗi người cần nâng cao kiến thức về bệnh zona để chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân và người thân.